CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN VỀ NGHỀ QC

"Chất lượng không phải là một hành động. Nó là một thói quen." — Aristotle

1.1 Tại sao chọn nghề QC?

Chào bạn, người đang cầm trên tay cuốn sách này. Có thể bạn là một sinh viên vừa ra trường, đang hoang mang không biết mình có hợp với nghề này không. Có thể bạn là một nhân viên QC đã làm việc 3-5 năm, đang cảm thấy chán nản vì lương thấp và áp lực cao. Hoặc có thể bạn là một Quản lý sản xuất muốn tìm hiểu xem mấy ông bà QC đang làm cái quái gì trong nhà máy của mình.

Dù bạn là ai, tôi muốn hỏi bạn một câu: Tại sao bạn chọn nghề QC?

Trong suốt 20 năm làm nghề và đi dạy, tôi nhận được muôn vàn câu trả lời:

• "Vì em học Công nghệ thực phẩm, ra trường không làm QC thì làm gì?" (Lý do thụ động).
• "Vì em thích soi mói, thích bắt lỗi người khác" (Lý do ngây thơ).
• "Vì làm QC nhàn, ngồi phòng máy lạnh, không phải bốc vác như sản xuất" (Lý do sai lầm tai hại).

Nếu bạn chọn nghề này vì những lý do trên, tôi khuyên thật lòng: Hãy bỏ nghề càng sớm càng tốt. Nghề QC không dành cho những người thích nhàn hạ. Nó là nghề của những người "Gác cổng" (Gatekeeper) cô đơn và đầy áp lực.

Vậy tại sao vẫn có những người như tôi, và hàng ngàn đồng nghiệp khác, gắn bó với nghề này cả đời?

1.1.1 1. Sứ mệnh bảo vệ sự thật

Trong một thế giới mà người ta sẵn sàng làm giả từ con chip điện tử đến chai nước mắm, QC là chốt chặn cuối cùng bảo vệ sự thật. Khi bạn ký tên vào phiếu "PASS" (Đạt), bạn đang đem uy tín và danh dự của mình ra cam kết với xã hội. Cảm giác ngăn chặn được một lô hàng lỗi, cứu công ty khỏi một vụ kiện triệu đô, hay cứu người tiêu dùng khỏi một vụ ngộ độc... nó mang lại một sự thỏa mãn mà tiền bạc không mua được.

1.1.2 2. Sự ổn định và Cơ hội thăng tiến

Nghề Sale có thể kiếm tiền nhanh nhưng bấp bênh. Nghề Marketing hào nhoáng nhưng dễ bị đào thải. Nghề QC thì khác. Chừng nào con người còn cần ăn, mặc, uống thuốc... chừng đó còn cần QC. Một QC giỏi kỹ thuật, vững ngoại ngữ và có tư duy quản trị luôn là "hàng hiếm" được các tập đoàn đa quốc gia săn đón với mức lương hàng nghìn đô. Con đường từ QC Staff -> QA Manager -> Factory Manager -> CEO là một lộ trình hoàn toàn khả thi (tôi sẽ nói kỹ ở Chương 9).

1.1.3 3. Rèn luyện bản lĩnh thép

Nghề này sẽ dạy cho bạn sự Tỉ mỉ đến từng micro-met. Dạy cho bạn sự Chính trực không thể mua chuộc. Và dạy cho bạn bản lĩnh đứng vững trước áp lực của hàng trăm con người. Nếu bạn làm tốt nghề QC, bạn làm nghề gì khác cũng sẽ thành công.

1.2 Bạn có đang làm QC không? Đánh giá level QC

Nhiều người mang danh nghĩa là nhân viên QC, nhưng thực chất chỉ là... cái máy soi hàng bằng cơm. Hãy làm bài test dưới đây để biết bạn đang ở đâu trên bản đồ nghề nghiệp.

1.2.1 BẢNG TỰ ĐÁNH GIÁ NĂNG LỰC QC (QC COMPETENCY MATRIX)

Câu hỏi cho bạn: Bạn đang ở Level nào? Và bạn muốn lên Level nào trong 3 năm tới? Cuốn sách này được thiết kế để đưa bạn từ Level 0 lên Level 3.

1.3 Nghề QC là gì?

Đừng, xin đừng định nghĩa QC là "Quality Control" một cách máy móc như sách giáo khoa. Với tôi, QC là nghệ thuật của sự Cân Bằng.

1.3.1 Cân bằng 1: Giữa Chất lượng và Chi phí

Nếu kiểm soát quá chặt (0% lỗi), chi phí sản xuất sẽ tăng vọt, giá thành cao -> Không bán được hàng. Nếu kiểm soát quá lỏng, giá rẻ nhưng hàng rác -> Mất khách. QC phải tìm ra điểm "Sweet Spot" - nơi chất lượng vừa đủ làm hài lòng khách hàng với chi phí tối ưu nhất.

1.3.2 Cân bằng 2: Giữa Nguyên tắc và Linh hoạt

Nguyên tắc là xương sống. Nhưng nếu cứng nhắc quá thì gãy. Ví dụ: Quy định mẫu thùng carton không được có vết xước. Nhưng lô hàng xuất gấp, thùng bị xước dăm 0.5mm do vận chuyển, bên trong sản phẩm vẫn an toàn 100%.

• QC máy móc: "Hủy, không cho xuất! Quy định là quy định". -> Chậm hàng, đền hợp đồng.
• QC bản lĩnh: Đánh giá rủi ro. Cho phép xuất nợ (Concession) với điều kiện bổ sung tem cảnh báo, và yêu cầu nhà cung cấp khắc phục lô sau.

1.3.3 Định nghĩa lại QC:

QC là người quản trị Sự biến thiên (Variation) của 4M (Man, Machine, Material, Method) để đảm bảo đầu ra (Product) luôn nằm trong giới hạn chấp nhận được.

graph LR
    A[Đầu vào (4M)] -->|Biến thiên| B[Quy trình Sản xuất]
    B --> C{QC Kiểm soát}
    C -->|Đạt| D[Khách hàng hài lòng]
    C -->|Lỗi| E[Xử lý / Cải tiến]
    E -.->|Phản hồi| A
    
    style C fill:#f9f,stroke:#333,stroke-width:4px

1.4 QC trong các ngành sản xuất hàng tiêu dùng (FMCG)

Mỗi ngành có một "tử huyệt" riêng. Làm QC phải biết bấm đúng huyệt đó.

1.4.1 1. Ngành Thực phẩm & Đồ uống (F&B)

Đặc thù: Ăn uống trực tiếp vào người. Rủi ro sức khỏe là số 1. Tử huyệt: Vi sinh vật và Dị vật. Câu chuyện nghề: Năm 2012, tôi từng chứng kiến một công ty sữa lớn phải thu hồi triệu hộp sữa chỉ vì... cái van bị rò rỉ, khiến không khí lọt vào gây nhiễm khuẩn. QC hôm đó đã lười không kiểm tra độ kín của mối hàn van. Hậu quả: Thiệt hại 20 tỷ đồng và uy tín giảm sút nghiêm trọng. Làm QC thực phẩm, bạn phải có "đôi mắt vi sinh" - nhìn đâu cũng thấy vi trùng để mà phòng tránh.

1.4.2 2. Ngành Mỹ phẩm (Cosmetics)

Đặc thù: Tác động lên vẻ đẹp và sức khỏe làn da. Hàng xa xỉ, bán cảm xúc. Tử huyệt: Cảm quan và Nhiễm chéo. Khách hàng mua hũ kem 2 triệu đồng, họ soi kỹ lắm. Cái nắp bị trầy một tí họ cũng chê. Chất kem hôm nay lỏng hơn hôm qua một chút họ cũng nghi là hàng giả. Làm QC mỹ phẩm cần sự tinh tế của một người nghệ sĩ và khứu giác của một chuyên gia nước hoa.

1.4.3 3. Ngành Bao bì & Nhựa

Đặc thù: Sản xuất hàng loạt (Mass production), tốc độ cực cao. Máy chạy 1000 cái/phút. Tử huyệt: Đồng đều kích thước và Khả năng vận hành trên máy đóng gói. QC bao bì khổ nhất là... khách hàng (các công ty F&B). Chỉ cần cái chai lệch cổ 1mm, máy chiết rót của khách hàng sẽ bị kẹt, gây dừng dây chuyền của họ. Họ sẽ phạt tiền (Claim) rất nặng. Làm QC bao bì cần phản xạ nhanh và kỹ năng thống kê (SPC) cực tốt để bắt kịp tốc độ máy.

1.5 Nguyên lý cốt lõi của nghề QC

Dù bạn làm ngành nào, có 3 nguyên lý "bất di bất dịch" như kiềng 3 chân.

1.5.1 Nguyên lý 1: Do it right the first time (Làm đúng ngay từ đầu)

Đừng đợi sản phẩm ra lò rồi mới đi kiểm tra (Inspect quality in). Hãy kiểm soát để nó không thể sai ngay từ đầu (Build quality in). Ví dụ: Thay vì thuê 10 cô công nhân đứng cuối chuyền soi lỗi, hãy đầu tư 1 bộ cảm biến (Sensor) tự động dừng máy ngay khi nhiệt độ ép bị sai lệch. Đó là tư duy đỉnh cao.

1.5.2 Nguyên lý 2: Khách hàng xác định Chất lượng (Customer defined Quality)

Sản phẩm Đạt tiêu chuẩn ISO chưa chắc là sản phẩm Chất lượng, nếu khách hàng chê. Chất lượng = Sự thỏa mãn nhu cầu. QC đừng ngồi trong phòng máy lạnh soạn tiêu chuẩn trên trời. Hãy ra siêu thị, đứng nhìn bà nội trợ chọn hàng. Tại sao bà ấy cầm chai nước mắm này lên rồi lại bỏ xuống? Vì màu nó sậm hơn chai bên cạnh? Đó chính là tiêu chuẩn thực tế!

1.5.3 Nguyên lý 3: Nói chuyện bằng dữ liệu (Speak with Data)

QC không làm thầy bói. QC không nói "Em cảm thấy", "Hình như", "Chắc là". QC nói:

• "Nhiệt độ đang là 150 độ C, vượt chuẩn 5 độ."
• "Tỷ lệ lỗi đang là 3.5%, tăng gấp đôi so với hôm qua."
• "Dữ liệu lịch sử cho thấy cứ mỗi thứ 2 đầu tuần là lỗi tăng cao." Dữ liệu là vũ khí, là cái khiên bảo vệ bạn trước những tranh cãi vô bổ với bộ phận Sản xuất.

1.6 Các vấn đề chung về chất lượng ở các doanh nghiệp Việt Nam

Đi tư vấn cho hơn 50 nhà máy, tôi thấy có những "căn bệnh mãn tính" lặp đi lặp lại.

1.6.1 Bệnh thứ 1: Tư duy "Tiểu nông" (Short-termism)

Ham rẻ. Mua nguyên liệu rẻ hơn 200đ/kg. QC cảnh báo rủi ro nhưng Giám đốc gạt đi: "Cứ nhập về chạy thử xem sao". Kết quả: Chạy lên máy bị rách, dừng máy liên tục, phế phẩm tăng 15%. Tính ra lỗ nặng hơn là mua nguyên liệu xịn. Nhưng Sếp không thấy cái lỗ đó ngay, Sếp chỉ thấy tiết kiệm được 200đ đầu vào. QC phải là người dùng con số để "chữa" bệnh này cho Sếp.

1.6.2 Bệnh thứ 2: Quy trình "Chết" (Zombie Procedures)

Nhà máy nào cũng có bộ quy trình ISO dày cộp, đẹp đẽ, đóng bìa mạ vàng... cất trong tủ kính. Công nhân dưới xưởng làm theo... thói quen và truyền miệng. Khi QC vác quy trình ra nói, công nhân bảo: "Ôi dào, quy trình viết thế thôi chứ thực tế làm sao mà chạy được". Lỗi do ai? Do người viết quy trình (QA) ngồi phòng lạnh tưởng tượng, không bám sát thực tế (Gemba).

1.6.3 Bệnh thứ 3: Xung đột bộ lạc (Silo Mentality)

Phòng Sản xuất coi QC là Cảnh sát giao thông (kẻ chuyên đi phạt). Phòng Mua hàng coi QC là Kỳ đà cản mũi (kẻ hay chê hàng). Phòng Kinh doanh coi QC là Kẻ phá đám (giữ hàng lại không cho bán). Mạnh ai nấy làm, không ai nhìn về mục tiêu chung. Nhiệm vụ của một QC Leader giỏi là phá bỏ những bức tường vô hình này, biến tất cả thành "Đồng minh chất lượng".

TỔNG KẾT CHƯƠNG 1

Bạn đã đi qua những bước đầu tiên của hành trình. Nghề QC không màu hồng, nó màu xám của những khối máy, màu trắng của những trang báo cáo số liệu. Nhưng nếu bạn có Tâm, bạn sẽ thấy nó lấp lánh màu của sự Chính trực và Trí tuệ.

Nắm vững các nguyên lý ở chương này, bạn đã xây xong cái móng nhà. Ở chương sau, chúng ta sẽ bắt đầu xây những viên gạch kiến thức nền tảng đầu tiên. Hãy lật sang Chương 2, và đừng quên mang theo một cây bút để ghi chú nhé.